W Centrum Dialogu Kultur w Węgrowie, odbyła się dziesiąta „Franciszkańska  kawa” – kolejne cykliczne spotkanie z historią organizowane przez grupę „Węgrów Pokochaj Jego Historię”. 

Prelegentem był historyk sztuki Roman Postek, kustosz ekspozycji muzealnej „Węgrów – miasto wielu kultur i religii” w Centrum Dialogu Kultur w Węgrowie, autor wystawy historycznej „Węgrów 1863 – Polskie Termopile” i książki będącej katalogiem tej wystawy. 

– Premiera wystawy i towarzyszącej jej książki była związana z obchodami 160. rocznicy powstania styczniowego – mówi Roman Postek. 

– Teraz można powiedzieć mieliśmy kolejną premierę, bo upływ czasu przyniósł nowe odkrycia. Dlaczego taka publikacja? Miałem taką ideę, żeby zgromadzić wszystko na temat powstania styczniowego i bitwy węgrowskiej w jednym miejscu, zrobić takiego bryka dla młodzieży i dorosłych. Oprócz tego wokół powstania, jak przy wielu ważnych wydarzeniach historycznych, narosły różnego rodzaju legendy i pojawiły się różne interpretacje. To, co wiemy o powstaniu opiera się na dwóch źródłach – na raportach rosyjskich, potem na polskiej prasie podziemnej, która niestety bardzo często opiera się na raportach rosyjskich, a także na pamiętnikach. Pamiętniki z kolei mają to do siebie, że człowiek, który je pisze, chce wypaść jak najlepiej. I szybko okazało się, że te relacje na temat uzbrojenia, walki czy liczby ofiar po prostu się nie pokrywają. Chciałem to wszystko wyjaśnić – tłumaczy Roman Postek.

W publikacji „Węgrów 1863 – Polskie Termopile” czytelnik znajdzie informacje na temat genezy powstania styczniowego, koncentracji sił powstańczych w Węgrowie, planów władz cesarskich wobec tego zgrupowania oraz przebiegu walk pod miastem, w tym słynnego szturmu kosynierów na armaty. Ukazane są również ważne postacie ówczesnej sceny politycznej takie jak margrabia Aleksander Wielopolski, a z drugiej strony dowódcy oddziału węgrowskiego – Władysław Jabłonowski ps. „Nestor Wężyk” oraz Jan Matliński ps. „Janko Sokół”. Wśród opisanych przez autora wybitnych jednostek znaleźli się tacy bohaterowie powstańczy, jak m.in. podpułkownik Józef Jankowski, podpułkownik Ignacy Mystkowski, naczelnik cywilny województwa podlaskiego Władysław Rawicz i ksiądz generał Stanisław Brzóska. 

Ponadto w książce można znaleźć informacje na temat bitew, potyczek i ważnych wydarzeń w powiecie węgrowskim w latach 1863-1865. Znalazło się też tam porównanie broni i umundurowania powstańców oraz  ich przeciwników z armii rosyjskiej, ilustrowane szkicami, akwarelami oraz fotografiami ze zbiorów Archiwum Państwowego w Krakowie, Muzeum Warszawy i Muzeum Narodowego w Krakowie. Część publikacji poświęcono lokalnym pomnikom związanym z powstaniem styczniowym – w tym pomnikowi na mogile powstańców poległych 3 lutego 1863 roku w Węgrowie, obeliskom na miejscu straceń Władysława Rawicza i ks. Stanisława Brzóski, i mogiłom grobom powstańczym.   Bitwa pod Węgrowem jest jednym z ważniejszych epizodów powstania styczniowego, nie tylko ze względu na rozmiary militarne tego starcia, gdyż kilka tysięcy wojsk z obu stron zaangażowanych było w działania wojenne, ale przede wszystkim ze względu na jego oddźwięk w całej Europie. Najbardziej znana bitwa w historii Węgrowa zyskała zaszczytne miano „Polskich Termopil” i porównanie to pojawiało się w relacjach prasy francuskiej, niemieckiej, austriackiej oraz szwedzkiej.

– Historia powstania mogiły, w której spoczywa 66 poległych podczas szturmu powstańców, oraz zbudowanego dla nich pomnika zwanego w Węgrowie „Kamieniem”, obrosła legendą. Od października 1917 roku do sierpnia 1918 roku mieszkańcy Węgrowa oraz okolicznych wsi transportowali własnymi siłami olbrzymi kamień, na saniach ciągniętych ręcznie po okrąglakach z pola pod Szarutami aż do miejsca, gdzie pochowano po bitwie poległych powstańców. Transport, będący dobrowolną ofiarą podejmowaną dla uczczenia pamięci bohaterów bitwy, odbywał się co niedziela, po sumie. Każdy chciał mieć w tym udział, nawet dzieci. Ks. dr Zenon Czumaj dyrektor Muzeum Diecezjalnego w Drohiczynie dołożył do wiedzy o bitwie odnalezioną w archiwum diecezji drohiczyńskiej, nieznaną dotąd relację proboszcza ks. Michała Bartnickiego z pogrzebu poległych powstańców w dniu 5 II 1863 r.  i pochowaniu  ich w 5 zbiorowych mogiłach na pobojowisku – dodaje historyk. 

Podczas prelekcji w Centrum Dialogu Kultur Roman Postek nie tylko przypomniał o treściach zawartych w katalogu, ale odwołał się również do najnowszych odkryć. Jednym z nich jest nowa fotografia Władysława Jabłonowskiego, odnaleziona przez historyka Zbigniewa Romaniuka, która przedstawia postać dowódcy w innym ujęciu niż powszechnie znany dagerotyp Beyera, który notabene sportretował zupełnie inną osobę, choć o tym samym nazwisku. Z. Romaniuk, który opublikował całość pamiętników Jabłonowskiego, odkrył również, że bohater bitwy nigdy nie występował pod pseudonimem „Genueńczyk” pod którym jest znany z opracowań historycznych. Nowe wiadomości związane z drugim z wodzów – Janem Matlińskim wniósł badacz jego biografii Mirosław Chmielewski. Roman Postek zestawił relacje z bitwy, których – autorzy, naoczni wszak świadkowie  wymienili aż czterech (!) różnych dowódców ataku kosynierów na armaty: Jabłonowskiego, Muchę- Kuczkowskiego, Męczyńskiego i Freytaga! Jego odkryciem była nieznana dotąd szerzej grafika przedstawiająca zdobycie armat. O tych i innych ciekawostkach historycznych z okresu powstania styczniowego można było usłyszeć podczas „Franciszkańskiej kawy”. Dodatkowym atutem spotkania była wystawa „Węgrów 1863 – Polskie Termopile” ukazująca dramatyzm i heroizm tamtych wydarzeń, i przybliżająca atmosferę bitwy pod Węgrowem.

Zainteresowanych publikacją zachęcamy do kontaktu z Centrum Dialogu Kultur w Węgrowie. Bezpłatne egzemplarze książki „Węgrów 1863 – Polskie Termopile” nadal mogą być dostępne w CDK.